Sigarenindustrie in Valkenswaard: van 1864 tot de laatste sigaar

Valkenswaard staat bekend om twee dingen die op het eerste gezicht niets met elkaar te maken hebben: valkerij en sigarenmakerij. Toch bepaalden ze samen decennialang het gezicht van het dorp. In deze gids krijg je een heldere route door de tijd: hoe de sigarenmakerij begon, waarom ze explodeerde, wat oorlog en mechanisatie veranderden, en wat je vandaag nog terugziet in Valkenswaard.

De kern in één minuut

Start: midden 19e eeuw met lokale tabaksbewerking en de eerste sigarenproductie.
Groei: rond 1920 tientallen fabriekjes; sigaren worden een economische motor.
Concentratie: interbellum en oorlog drukken kleintjes weg; grote spelers blijven over.
Piek & omslag: naoorlogse werkgelegenheid hoog, maar consument verschuift naar sigaretten.
Einde: eind 20e eeuw verdwijnt de industrie uit het straatbeeld; uiteindelijk rolt de laatste sigaar lokaal in 2003.

1) Waarom juist Valkenswaard? De perfecte mix van vakwerk, geld en timing

De sigarenmakerij in Valkenswaard ontstond niet omdat er toevallig iemand “een fabriek wilde”. Het werkte omdat drie voorwaarden tegelijk klopten:

Ambachtelijke arbeid was beschikbaar. Sigaren maken begon als handwerk: bladeren selecteren, strippen, vullen, rollen, persen en afwerken.
Kleine startkosten. Veel bedrijfjes begonnen kleinschalig, soms naast thuiswerk, en groeiden alleen door als er vraag en kapitaal was.
Een lokale impuls die het verschil maakte. Het verhaal dat Valkenswaard uniek maakt: er is een directe historische brug tussen valkerij en sigarenmakerij via kapitaal en nalatenschap.

2) Tijdlijn 1864–2003: groei, schokken, keuzes

Periode	Wat gebeurt er?	Waarom is dit belangrijk?
1864–1870	Eerste fabrieksmatige sigarenproductie komt op gang; tabakbewerking groeit.	De basis verschuift van “klein ambacht” naar een sector met schaalpotentie.
1900–1920	Veel kleine en middelgrote bedrijfjes; een levendige industrie met thuiswerkers en fabriekjes.	De sector wordt dé lokale werkgever; ondernemerschap schiet omhoog.
1920	Het aantal sigarenfabrieken piekt in de tientallen; Valkenswaard groeit mee.	Dit is het kantelpunt: sigaren worden de economische identiteit.
1929–1939	Crisisjaren drukken marges; mechanisatie en schaalvergroting worden aantrekkelijk.	Kleintjes verdwijnen; de grote namen zetten de toon.
1940–1945	Oorlog en tabaksschaarste; productie wordt beperkt en geconcentreerd.	De industrie overleeft selectief: alleen wie groot is, krijgt nog materiaal en ruimte.
1944	Bevrijding en bombardementen treffen ook fabrieken; er wordt verwoest én herbouwd.	De fysieke industriekaart van Valkenswaard verandert blijvend.
1950–1965	Naoorlogse pieken: veel werkgelegenheid, maar consument verschuift langzaam naar sigaretten.	De sector moet kiezen: mechaniseren of verdwijnen.
1970–1990	Consolidatie, overnames, dalende vraag; grote fabriekssystemen houden het nog even vol.	Het wordt erfgoed: de economische motor is niet langer dominant.
1990–2003	De laatste fase: laatste sigarenproductie verdwijnt uiteindelijk uit Valkenswaard.	Het verhaal stopt niet, maar verhuist naar museum, herinnering en stadsbeeld.

Twee dingen vallen op als je deze tijdlijn serieus bekijkt: (1) de sector was extreem gevoelig voor schokken (crisis, oorlog, tabakstoewijzing), en (2) de “oplossing” was bijna altijd dezelfde: schaalvergroting.

3) Hofnar en Willem II: waarom juist deze namen bleven staan

In de massale groei van begin 20e eeuw ontstonden talloze bedrijfjes. Toch bleef uiteindelijk vooral een kleinere set grote werkgevers over. Dat is geen toeval: grotere bedrijven hadden sneller toegang tot kapitaal, konden machines inzetten en vingen schaarste beter op.

Hofnar: merkdenken vóórdat het een buzzword was

Het verhaal van Hofnar laat zien hoe belangrijk branding al vroeg werd. Een naam, een herkenbaar symbool, een verhaal — dat maakte een product “meer dan tabak”. Dat merk bleef zo sterk dat Valkenswaard vandaag de naam nog kent, ook buiten de tabakscontext.

Willem II: schaal, werk en de harde logica van mechanisatie

Willem II groeide door overnames en uitbreiding. In de praktijk betekende dat: meer productiecapaciteit, grotere arbeidsmacht, en een systeem waarin efficiëntie zwaarder ging wegen dan ambacht. De komst van machines maakte sigarenmaken deels ongeschoold werk — en dat veranderde de sociale structuur van de fabriek én van Valkenswaard.

4) Oorlog, schaarste en 1944: waarom sommige fabrieken nooit terugkwamen

De Tweede Wereldoorlog werkte als een filter. Tabak werd schaars en werd niet gelijk verdeeld. Grotere bedrijven konden nog beperkt produceren, kleinere sloten. En in 1944 kwam er fysieke schade: tijdens de bevrijding werden fabrieken getroffen en soms verwoest.

Daarna volgde herbouw, maar niet iedereen bouwde terug op dezelfde plek of in dezelfde vorm. Dat is precies waarom je in het huidige Valkenswaard vooral “sporen” ziet (namen, locaties, herinneringen) in plaats van een intact industrieel landschap.

5) De neergang is geen mysterie: sigaret wint, kosten stijgen, schaal slokt alles op

De neergang had meerdere oorzaken tegelijk:

Consumenten verschuiven van sigaar naar sigaret.
Kostprijs stijgt (arbeid, grondstoffen, logistiek), waardoor handwerk kwetsbaar wordt.
Mechanisatie geeft voordeel aan groten en maakt het ambacht minder onderscheidend.
Gezondheidsbeeld en anti-rookklimaat drukken de markt verder.

Het resultaat is voorspelbaar: minder fabrieken, grotere conglomeraten, en uiteindelijk verdwijnt de productie uit Valkenswaard. Wat overblijft is erfgoed: verhalen, collecties, foto’s, gebouwen die een andere functie kregen en namen die blijven kleven.

6) Wat je vandaag nog kunt zien in Valkenswaard

Valkerij en Sigarenmakerij Museum

Wil je de industrie “begrijpen” in plaats van alleen erover lezen, dan is een museumbezoek de snelste route. Je ziet er gereedschappen, werkmethodes, machines en de logica van het ambacht. Het museum legt ook expliciet uit waarom Valkenswaard wereldberoemd werd door sigarenmakerij.

De Hofnar: naam als industrieel geheugen

“De Hofnar” is vandaag een cultureel centrum, maar de naam komt uit de sigarenwereld. Dat is een typisch Valkenswaards patroon: industrie verdwijnt, maar identiteit blijft — als naam, plek en verhaal.

Zoek de sporen: denk in locaties, niet alleen in gebouwen

Veel fabriekscomplexen zijn verdwenen of getransformeerd. Maar je kunt nog steeds “industrieel kijken”:

Waar lagen vroeger werkclusters (rond routes naar Eindhoven / grens)?
Welke straatnamen, oude foto’s en lokale verhalen wijzen op fabrieksterreinen?
Welke families/ondernemersnamen keren terug in archieven, kranten en verenigingspublicaties?

Checklist: zo maak je van dit onderwerp een mini-onderzoek (of schoolproject)

Kies één invalshoek: familie (wie werkte waar?), plek (één fabrieksterrein), of periode (bijv. 1920–1955).
Leg 5 ankerpunten vast: startjaar, groeipiek, oorlog, mechanisatie, eindfase.
Zoek 3 soorten bronnen: (1) gemeentelijke overzichten, (2) museum/collecties, (3) artikelen of PDF’s van heemkundekringen.
Maak één tabel: jaar → gebeurtenis → effect op werk/plaats.
Sluit af met “wat zie je nu nog”: museum, namen, locaties, foto’s.

FAQ

Hoeveel sigarenfabrieken waren er in Valkenswaard?

Bronnen spreken over ongeveer zeventig grotere en kleinere fabriekjes door de tijd heen. Rond 1920 groeide het aantal naar tientallen, met een piek aan bedrijvigheid.

Waarom groeide de sector zo snel rond 1900–1920?

Lage instapdrempels, beschikbare arbeid en groeiende vraag maakten het aantrekkelijk om een fabriekje te starten. Daarna drukten crisis en mechanisatie kleinere spelers weg.

Waarom bleven vooral Hofnar en Willem II over?

Grotere bedrijven konden schaarste, kapitaalkosten en mechanisatie beter dragen. In moeilijke perioden werden middelen en kansen vaker naar grotere producenten getrokken.

Wat gebeurde er in 1944 met de fabrieken?

Tijdens de bevrijding werden fabrieken getroffen en soms zwaar beschadigd of verwoest. Er werd herbouwd, maar het industriële landschap veranderde blijvend.

Waarom verdween de sigarenindustrie uiteindelijk uit Valkenswaard?

De sigaret won marktaandeel, kosten stegen, mechanisatie versnelde schaalvergroting en het maatschappelijke klimaat rond roken werd strenger.

Wat is de beste plek om dit verhaal “live” te zien?

Het Valkerij en Sigarenmakerij Museum geeft een concreet beeld van gereedschap, werk en ontwikkeling van de sector.

Wat is het meest “unieke” Valkenswaardse detail?

De historische koppeling tussen valkerij en sigarenmakerij via personen en kapitaal: twee werelden die samen de lokale identiteit vormden.

Glossarium (7 termen)

Sigarenmakerij: Het ambacht en de industrie rond het produceren van sigaren (handwerk én fabriekswerk).
Tabakskerverij: Verwerking van tabak (snijden/voorbewerken) als basis voor pruim-, snuif- of pijptabak en later sigaren.
Schaalvergroting: Het proces waarbij kleine fabriekjes verdwijnen en productie geconcentreerd raakt bij grotere bedrijven.
Mechanisatie: Inzet van machines in productie, waardoor handwerk deels vervangen wordt en snelheid/volume stijgt.
Stukloon: Betalingssysteem per geproduceerd stuk (bijv. per sigaar), niet per uur.
Industrieel erfgoed: Overblijfselen van industrie in gebouwen, plekken, verhalen, namen, collecties en documentatie.
Herbestemming: Wanneer een oud fabrieksterrein of gebouw een nieuwe functie krijgt (cultuur, wonen, dienstverlening).